Hoe laat je mensen niet in de kou zitten bij de overstap naar een warmtenet?
De energietransitie komt voor veel mensen steeds dichterbij. Om bestaande wijken aardgasvrij te maken, wordt een warmtenet ontwikkeld in de Delftse wijken Voorhof en Buitenhof. De geleverde warmte zal duurzamer zijn dan het huidige aardgas, maar blijft het ook betaalbaar voor de bewoners? En kunnen we deze kans grijpen om ook huidige problemen zoals energie-armoede te bestrijden?
Polycentric streeft naar een rechtvaardige en inclusieve energietransitie. Een rechtvaardige transitie heeft minstens drie vereisten:
Eerlijke procedures, met een open besluitvormingsproces
Erkenning van alle groepen en hun verschillende perspectieven, identiteiten en waarden
Eerlijke verdeling van kosten en baten
Voor mijn afstudeeronderzoek heb ik samen met Polycentric gekeken naar de mogelijke effecten van de overstap naar een warmtenet op energie-armoede in Delft. Hiervoor heb ik een model ontwikkelt dat inzicht geeft in de mogelijke verdeling van energie-armoede in verschillende type huishoudens in een virtuele wijk. Door verschillende opties voor warmtenetten, energieprijzen en beleidsopties zoals vouchers, isolatie en financiële hulp in het model te testen, kunnen mogelijke effecten op energie-armoede worden bekeken.
Wat zegt het model over de mogelijke verdeling van energie-armoede in toekomstige wijken met een warmtenet?
Energie-armoede is ongelijk verdeeld, en een warmtenet kan dit effect versterken
Huishoudens met energie-armoede – die een groot deel van hun (vaak lage) inkomen kwijt zijn aan energie – zijn ongelijk verdeeld. Niet alleen binnen regio’s en steden, maar zelfs binnen een wijk kunnen er grote verschillen in energie-armoede zijn. Vaak zijn clusters van dit soort huishoudens te vinden in buurten met vaak slecht geïsoleerde woningen of waar veel armoede voorkomt. Vaak zijn dit huurders met een laag inkomen die weinig mogelijkheden hebben om hun situatie te verbeteren. In het model zagen we dat energie-armoede kan worden versterkt in deze buurten bij een overstap naar een warmtenet.
De huidige manier om warmteprijzen te bepalen zorgt voor ongelijkheid
Hoe kan dit? Er zijn toch regels die zeggen dat een warmtenet niet voor een hogere energierekening mag zorgen? Het ‘niet-meer-dan-anders’ principe wordt inderdaad toegepast bij warmtenetten. Omdat warmtenetten vaak maar één warmteleverancier hebben, bepaalt de Autoriteit Consument en Markt (ACM) de maximumprijzen voor warmte. Bij gemiddeld verbruik mag een huishouden op een warmtenet niet meer betalen dan een huishouden met een gasketel. En hier zit de crux. Veel huishoudens hebben namelijk een lager energieverbruik dan gemiddeld. Aangezien warmtenetten vaak hoge vaste kosten hebben in vergelijking met bijvoorbeeld een gasketel, stijgt de energierekening van huishoudens met een laag verbruik bij de overstap naar een warmtenet (zie onderstaande figuur). En omdat dit vaak de huishoudens zijn die al energie-armoede ervaren, wordt hun situatie verergerd. De huidige manier van warmteprijzen bepalen houdt dus geen rekening met de kwetsbare positie van huishoudens met een lager energieverbruik. De nieuwe warmtewet, waar nu aan gewerkt wordt, zou een oplossing hiervoor kunnen bieden.
Afbeelding ter illustratie; de werkelijke verdeling en hoogte van vaste en variabele kosten kunnen verschillen.
Een model zegt niet wat ‘eerlijk’ of ‘rechtvaardig’ is
Wat is dan wel een eerlijke verdeling van kosten en baten? Modellen kunnen ons helpen hierover na te denken en verschillende opties te vergelijken, maar uiteindelijk is het aan burgers en beleidsmakers om samen te definiëren wat eerlijk is. Dit kan per buurt en per project verschillen. Misschien vindt de een dat een kleine verhoging van de energierekening kan, mits het wooncomfort verbetert, terwijl de ander zich geen extra kosten kan veroorloven. En hoewel de transitie naar een warmtenet geld kost, is dit wel een mogelijkheid voor veel (sociale) huurders om wél mee te kunnen doen aan de energietransitie. De uitkomsten van dit model zijn een goede aanleiding om het gesprek met elkaar aan te gaan over welke afspraken en maatregelen nodig zijn om de rechtvaardigheid van de energietransitie te waarborgen. Deze inzichten neem ik mee naar mijn nieuwe rol binnen Polycentric, waar wij door middel van communicatie en stakeholdermanagement bijdragen aan een rechtvaardige transitie!